===================================

بخش دوم‌

در سال ١٧١٠ وزارت مستعمرات من را به مصر، عراق‌، تهران‌، حجاز و استانبول فرستاد تا اطّلاعات کافی برای ضعیف کردن مسلمانان و چیرگی بیشتر بر آنان به دست آورم‌. همزمان نه نفر دیگر از بهترین کارمندان وزارت که فعالیّت‌، نشاط و دلبستگی کافی برای تحکیم سلطه بریتانیا بر امپراطوری عثمانی و دیگر کشورهای اسلامی را داشتند، به مناطق مختلف اعزام شدند. وزارت پول کافی‌،اطّلاعات لازم‌، نقشه‌های مربوطه و نام‌های حاکمان‌، سران قبایل و عالمان را در اختیار ما قرار داد. این سخن دبیرکل را هنگامی که به نام مسیح ما را بدرود می‌داد، فراموش نمی‌کنم‌.
او گفت‌: «آینده کشور ما در گرو موفقیّت شماست‌، آنچه در توان دارید کوتاهی نکنید.»
من با هدف دوگانگی‌، راهی استانبول مرکز خلافت اسلامی شدم در لندن زبان‌های ترکی‌، عربی (زبان قرآن‌) و پهلوی (زبان ایرانیان‌) را آموخته بودم ولی حالا باید زبان ترکی (زبان مسلمانان ترکیه‌) را تکمیل‌می‌نمودم‌. آموختن زبان با دانستن زبان آن طوری که بتوان مانند مردم آن کشور سخن گفت تفاوت دارد. نخست چند سال طول می‌کشد امّا دومی چند برابر به درازا خواهد کشید و من باید زبان را با همه ریزه‌کاری‌هایش چنان می‌آموختم که مورد بدگمانی قرار نگیرم‌.
امّا در این مورد نگرانی زیادی نداشتم. زیرا مسلمانان تسامح‌، سعه صدر و خوش‌گمانی را از پیامبرشان آموخته‌اند و بدگمانی نزد آنها چون بدگمانی برای ما نیست‌. حکومت ترکان نیز در رتبه‌ای نبود که بتواند جاسوسان و مزدوران را باز شناسد. این حکومت آنچنان ناتوان و از هم گسیخته بود که خاطر ما را آسوده می‌کرد.
پس از یک سفر خسته کننده به استانبول رسیدم‌. خود را محمّد نامیدم و به مسجد (جایگاه گردهمایی و عبادت مسلمانان‌) رفتم‌. نظم‌، پاکیزگی و فرمان‌برداری آنان شگفت زده‌ام کرد. با خود گفتم‌: چرا ما با این انسان‌ها می‌جنگیم‌؟ چرا می‌کوشیم آنها را درهم بکوبیم و دستاوردهایشان را برباییم‌؟ آیا مسیح ما را بدین کار سفارش کرده‌است‌؟ امّا زود این اندیشه اهریمنی را از خود دور کردم و دوباره اراده نمودم که این جام را تا پایان بنوشم‌.
با عالم کهن‌سالی برخورد کردم به نام احمد افندم که در خوش‌نفسی‌، پرحوصلگی‌، پاک باطنی و خیرخواهی‌، بهترین مردان دینی‌مان را همچون او نیافته بودم‌. او شب و روز می‌کوشید تا همچون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شود که او را برترین نمونه می‌دانست‌. هرگاه نام او را می‌برد چشمانش پر از اشک می‌شد. خوشبختانه او حتّی یک‌بار هم از ریشه و کسان من نپرسید. او مرا محمّد افندی صدا می‌کرد. آن‌چه می‌پرسیدم به من می‌آموخت و وقتی فهمید که من درکشورشان میهمان هستم و برای کار و زندگی در سایه خلیفه پیامبر رفته‌ام‌، با من بسیار مهربانی کرد. این‌ها دلایلی بود که من برای زندگی در استانبول ارائه کرده بودم‌.
به شیخ گفتم‌: من جوانی هستم که پدر و مادرم را از دست داده‌ام. برادری هم ندارم آنان برایم ثروتی به ارث گذاشته‌اند. من اندیشیدم که قرآن و سنّت بیاموزم و لذا به پایتخت اسلام آمده‌ام که به دین و دنیا برسم‌. شیخ به من بسیار خوش آمد گفت‌. او با کلماتی که عیناً می‌آورم گفت‌: به چند دلیل احترام تو لازم است‌:
١ـ تو مسلمانی و مسلمانان برادرند.
٢ـ تو میهمانی و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفته است‌: «میهمان را نوازش کنید.»
٣ـ تو جوینده دانشی و اسلام بر بزرگداشت جویندگان دانش پای‌می‌فشارد.
٤ـ تو در پی کسبی و در خبر است که «کاسب دوست خداست‌.»
از این مسایل بسیار شگفت زده شده‌، با خود گفتم‌: چه خوب بود مسیحیّت چنین حقایق تابناکی داشت و تعجّب کردم که چرا اسلام با چنین مرتبه والایی به دست این حاکمان سرکش و عالمان بی‌اطّلاع از زندگی بدین پایه ناتوان و پست شده است‌.
به شیخ گفتم‌: می‌خواهم قرآن کریم را بیاموزم. او از این درخواست من شادمان شد و آموزش سوره حمد و تفسیر مفاهیم آن را آغاز نمود. تلفظ برخی از کلمات برایم دشوار بود و گاه حتّی در نهایت‌، مشقّت می‌دیدم‌. به یاد می‌آورم که تلفظ جمله‌: «وَ عَلی‌َ اُمَم‌ٍمِمَّن‌ْ مَعَک‌َ» (۱) را پس از ده‌ها بار تکرار در طول یک هفته آموختم‌. زیرا شیخ گفته بود باید چنان ادغام کنی که هشت «میم‌» پدیدار شود. بدین ترتیب من در طول دو سال کامل قرآن را از ابتدا تا انتها خواندم‌.
او هنگامی که می‌خواست مرا آموزش دهد وضوی نماز می‌گرفت و از من هم می‌خواست که چون او وضو بگیرم و روی به قبله بنشینم‌.
گفتنی است وضو یکی از شستشو‌های مسلمانان می‌باشد. ابتدا روی را می‌شویند، سپس دست راست را از انگشتان تا آرنج و آن‌گاه دست چپ را به همین گونه‌، پس از آن بر سر، پشت گوش‌ها و گردن دست می‌کشند و سرانجام پاهایشان را می‌شویند.
می‌گویند گرداندن آب در دهان و به بینی کشاندن آن پیش از وضو بسیار نیکو است‌.
استفاده از مسواک برایم بسیار دشوار بود ـ و آن چوبی است که برای تمیز کردن دندان‌هایشان پیش از وضو به دهان می‌برند. من معتقد بودم این چوب برای دهان و دندان‌ها زیان‌آور است‌، گاهی نیز دهان را زخم می‌کرد و از آن خون می‌آمد. ـ امّا من ناگزیر از این کار بودم زیرا مسواک زدن سنّت مؤکّد پیامبرشان حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم بود و آنها فضیلت‌های بسیاری برای آن برمی‌شمردند.
هنگامی که در استانبول به سر می‌بردم پولی به خادم مسجد می‌پرداختم و شب‌ها نزدش می‌خوابیدم‌. او فردی تندخو بود، نامش مروان افندی که نام یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است و این خادم به این نام فرخنده افتخار می‌کرد. به من می‌گفت‌: اگر خدا به تو فرزندی داد نام او را مروان بگذار زیرا او یکی از شخصیّت‌های بزرگ و مجاهد اسلام بود.
شام را آن خادم برایم فراهم می‌کرد و با هم تناول می‌کردیم‌. جمعه (عید مسلمانان‌) را کار نمی‌کردم و دیگر روزها نجاری کار می‌کردم‌، او مزد اندکی به صورت هفتگی به من می‌پرداخت‌. چون من تنها صبح‌ها سر کار بودم و مزد من نصف مزد دیگر کارگرها بود. نام نجّار خالد بود که به هنگام بیکاری پیرامون فضیلت‌های خالد بن‌ولید پرحرفی می‌کرد. خالد بن‌ولید یک سردار اسلامی و از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده و برای اسلام بسیار رنج کشیده است‌. (۲)
وی از آن اندوهگین بود که امیرالمؤمنین عمر بن‌الخطاب به هنگام خلافتش‌، خالد بن‌ولید را بر کنار کرد.
خالد، نجّار بسیار بداخلاق و تندمزاجی بود. او به من اطمینان داشت امّا من دلیلش را نمی‌دانستم. شاید سبب این اعتمادش آن بود که من حرف شنو و مطیع بودم و در امور دین و مغازه‌اش با او بحث نمی‌کردم‌. او در خلوت از من درخواست لواط می‌کرد، این کار به گفته شیخ احمد برای آنها مؤکّد منع شده است‌، امّا خالد در واقع اعتقادی به دین نداشت‌، اگر چه به ظاهر و پیش دوستانش به آن تظاهر می‌کرد. او به نماز جمعه می‌رفت‌، امّا نمی‌دانم که در روزهای دیگر نماز می‌خواند یا نه‌؟ ولی من از این کار خودداری می‌کردم‌، به گمانم او با دیگر کارگرانش چنین می‌کرد. یکی از کارگران جوان و زیبا از «سلانیک‌» (۳)و یهودی بود که مسلمان شده بود، گاهی با خالد به قسمت پشت مغازه که انبار چوب بود می‌رفتند و وانمود می‌کردند که می‌خواهند انبار را مرتب کنند، امّا من می‌دانستم که آنها در پی انجام کار دیگری هستند.
من در مغازه غذا می‌خوردم و برای نماز به مسجد می‌رفتم‌. تا وقت نماز عصر در مسجد می‌ماندم و پس از نماز راهی خانه شیخ احمد می‌شدم‌. در خانه او دو ساعت به آموختن قرآن و زبان‌های ترکی و عربی می‌پرداختم‌. هر آدینه زکات پولی را که در یک هفته به‌دست آورده بودم به وی می‌پرداختم‌. این زکات در واقع رشوه‌ای بود که من برای تداوم روابط به او می‌دادم تا مرا بهتر آموزش دهد. او در آموزش قرآن‌، مبانی اسلام و ریزه‌کاری‌های دو زبان عربی و ترکی از چیزی فروگذاری نمی‌کرد.
هنگامی که شیخ احمد دریافت که من همسر ندارم از من خواست که با یکی از دخترانش ازدواج کنم‌. من خودداری کردم و گفتم‌: که ناتوانم و چون دیگر مردان قادر به ازدواج نیستم‌. البتّه پس از آنکه او بر این کار پافشاری کرد و تهدید کرد روابطش را با من خواهد برید، این عذر را آوردم‌. وی گفت‌: ازدواج سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است‌. پیامبر گفته است‌: «هر کس از سنت من سرپیچی کند از من نیست‌». (۴)
من چاره‌ای ندیدم جز آنکه این بیماری دروغین را بهانه کنم‌. شیخ این سخن را پذیرفت و پیوندهای دوستانه و محبت‌آمیز دوباره بازگشت‌.
پس از دو سال اقامت در استانبول اجازه گرفتم که به وطنم بازگردم امّا شیخ نپذیرفت‌. او گفت‌: چرا می‌خواهی بروی‌؟ در استانبول هر چه دلت بخواهد و چشمانت بپسندد فراهم است‌. خدا، دین و دنیا را در آن گرد آورده است‌. و افزود تو پیش از این گفتی که پدر و مادرت مرده‌اند و برادری هم نداری‌؛ پس در همین شهر مسکن اختیار کن‌. شیخ به دلیل دوستی با من پافشاری می‌کرد که بمانم من هم به او بسیار دلبسته شده بودم‌، امّا وظیفه ملّی مرا به بازگشت به لندن و ارائه گزارش مشروح از اوضاع پایتخت خلافت و دریافت دستورات جدید فرا می‌خواند.
در مدّت اقامتم در استانبول ماهانه گزارشی از تحوّلات و مشاهداتم برای وزارت مستعمرات می‌فرستادم‌. به یاد دارم که یک‌بار در گزارشم درخواست صاحب مغازه را در مورد لواط آوردم. پاسخ شگفت‌آور آن بود که اگر این کار در دست‌یابی به هدف کمک می‌کند اشکالی ندارد.
هنگامی که پاسخ را خواندم آسمان گرد سرم چرخید. با خود اندیشیدم چگونه رؤسای من از فرمان دادن به چنین کار زشتی شرم نمی‌کنند؟ امّا ناگزیر بودم که این جام را تا پایان بنوشم‌، بنابراین کارم را ادامه دادم و لب فرو بستم‌. در روز وداع با شیخ‌، او با چشمان اشک‌بار به من گفت‌: فرزندم خدا به همراهت. اگر به این شهر بازگشتی و مرا زنده نیافتی به یادم باش‌؛ ما در روز بازپسین یکدیگر را نزد پپامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواهیم دید. من نیز واقعاً بسیار اندوهگین شدم و اشک‌های گرمی فشاندم امّا وظیفه مهم‌تر از احساسات بود.

=======================================================

(1) سوره هود آیه ٤٨.

(2) برای آگاهی از شخصیّت مروان بن‌حکم و خالد بن‌ولید به کتاب‌های تاریخ اسلام مراجعه شود.

(3) بندری است در یونان‌.

(4) قال النبی‌ صلی الله علیه و آله و سلم : «النِّکاح‌ُ سُنَّتی فَمَن رَغِب‌َ عَن سُنَّتی‌ فَلَیس‌َ مِنِّی.»